Dr. Şevket Dalboy
Siyaset Bilimci – Sosyal Bilimci (İGÜ) – Gazeteci ve Yazar
Ortadoğu bir kez daha büyük güçlerin askerî hesaplarının, siyasi çıkarlarının ve enerji mücadelesinin merkezine yerleşmiş durumda. Hürmüz Boğazı’nda tankerlerin hedef alınması, deniz trafiğinin tehlikeye girmesi ve ABD’nin bölgeye üçüncü uçak gemisini göndermesi, yaşanan krizin artık yalnızca İran ile ABD arasındaki bir gerilim olmadığını gösteriyor. Bu gelişmeler, dünya ekonomisini, enerji piyasalarını ve milyonlarca insanın günlük yaşamını doğrudan etkileyen uluslararası bir krize dönüşmüş durumda. Üstelik bu krizin bedelini ödeyenler, savaş kararlarını veren siyasetçiler veya silah ticaretinden kazanç sağlayan şirketler değil; benzin istasyonunda, markette, elektrik ve doğal gaz faturasında bunun karşılığını hisseden sıradan insanlar.
28 Şubat 2026’da ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askerî saldırılarıyla başlayan savaş, kısa sürede bölgesel sınırları aşan bir güvenlik ve ekonomi sorununa dönüştü. İran’ın karşılık vermesi, Körfez bölgesindeki askerî hareketliliğin artması ve Hürmüz Boğazı’ndaki gemi trafiğinin ciddi biçimde aksaması, uluslararası ticaretin en hassas noktalarından birini dünyanın gündemine taşıdı. Bugün İran, Hürmüz Boğazı’nın güneyindeki güzergâhlarda tankerlerin deniz mayınlarına çarptığını ve son olaylarla birlikte altı tankerin zarar gördüğünü, bazılarının yandığını veya battığını ileri sürüyor. Ancak bu iddiaların tamamı bağımsız denizcilik kuruluşları tarafından doğrulanmış değil. Reuters da İran’ın açıklamalarını bağımsız biçimde teyit edemediğini bildirdi. Buna karşılık Birleşik Krallık Deniz Ticaret Operasyonları ve ortak denizcilik izleme kuruluşları, bölgede gerçek saldırı ve güvenlik olayları yaşandığını, deniz trafiğinin ciddi risk altında olduğunu doğruluyor. Dolayısıyla ortada hem gerçek bir deniz güvenliği krizi hem de tarafların kendi siyasi anlatılarıyla şekillendirdiği bir bilgi mücadelesi bulunuyor.
HÜRMÜZ BOĞAZI NEDEN BÜTÜN DÜNYAYI İLGİLENDİRİYOR?
Hürmüz Boğazı, harita üzerinde dar bir deniz geçidi gibi görünebilir. Fakat dünya ekonomisi açısından taşıdığı önem son derece büyüktür. Basra Körfezi’ndeki petrol ve doğal gaz üreticilerini dünya pazarlarına bağlayan bu geçitten, savaş öncesinde küresel deniz yoluyla taşınan petrol ve petrol ürünlerinin yaklaşık dörtte biri ile dünya sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin yaklaşık beşte biri geçiyordu. Bu nedenle boğazdaki her askerî gerilim, yalnızca bölge ülkelerini değil, Avrupa’dan Asya’ya, Afrika’dan Amerika’ya kadar geniş bir coğrafyayı etkiliyor.
Petrol fiyatları yalnızca enerji şirketlerinin ve devletlerin meselesi değildir. Petrol pahalandığında taşımacılık maliyetleri yükselir; bu artış gıdadan giyime, sanayi üretiminden tarıma kadar birçok sektöre yansır. Doğal gaz fiyatlarındaki yükseliş ise elektrik üretimini, ısınma giderlerini ve enerji yoğun sanayiyi etkiler. Üretim ve nakliye maliyetleri arttıkça işletmeler bu yükün bir bölümünü ürün fiyatlarına yansıtır. Sonuçta savaşın yaşandığı bölgeden binlerce kilometre uzakta yaşayan bir aile bile market alışverişinde, otomobilinin deposunu doldururken veya evinin faturasını öderken bu çatışmanın ekonomik etkisini hisseder.
Özellikle dar ve orta gelirli kesimler için bu durum çok daha ağırdır. Çünkü yüksek gelirli insanlar artan enerji ve gıda maliyetlerini bir ölçüde karşılayabilirken, gelirinin önemli bölümünü kira, ulaşım, ısınma ve temel ihtiyaçlara ayıran ailelerin böyle bir imkânı yoktur. Enflasyonun zaten hayat pahalılığını artırdığı bir dönemde enerji krizinin derinleşmesi, toplumdaki ekonomik eşitsizliği daha da büyütebilir. Savaşın en ağır ekonomik yükü, çoğu zaman zaten geçim mücadelesi veren insanların omuzlarına biner.
Bu nedenle Hürmüz Boğazı’nda yaşananları yalnızca tankerlerin güvenliği veya petrol piyasalarındaki dalgalanma olarak değerlendiremeyiz. Mesele, dünya halklarının enerjiye, gıdaya ve temel ihtiyaçlara hangi koşullarda ulaşabileceği meselesidir.
UÇAK GEMİLERİ ÇOĞALIYOR, DİPLOMASİ İSE YERİNDE SAYIYOR
ABD’nin USS Theodore Roosevelt uçak gemisinin bölgeye ulaşmasıyla Ortadoğu’daki ABD uçak gemisi varlığının üç gemiye çıkması, krizin askerî boyutunu daha da görünür hâle getirdi. USS George H.W. Bush ve USS George Washington’un ardından bölgeye gelen Theodore Roosevelt, binlerce asker ve geniş bir hava gücü kapasitesiyle ABD’nin İran karşısındaki askerî hareket alanını artırıyor. Bu konuşlanmanın geçici bir takviye mi yoksa uzun süreli bir askerî güç artışı mı olduğu henüz net değil. Ancak üç uçak gemisinin aynı dönemde bölgede bulunması, Washington’un Tahran üzerindeki askerî baskısını sürdürdüğünün açık bir göstergesi.
Burada temel bir çelişki var: Bir tarafta savaşın sona erdirilmesine yönelik görüşmelerden söz ediliyor, diğer tarafta askerî yığınak büyütülüyor. Elbette devletlerin güvenlik ve caydırıcılık gerekçeleri olabilir. Ancak diplomasi sonuç vermediğinde askerî baskının sürekli artırılması, karşı tarafın da daha sert adımlar atmasına zemin hazırlayabilir. Böyle bir ortamda yanlış hesaplama, kontrolsüz misilleme veya tek bir saldırı, çok daha geniş bir çatışmanın kapısını aralayabilir.
ABD’nin İran limanlarına yönelik ablukası ve İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki denetimini genişletme girişimi de krizi besleyen unsurlar arasında. Uluslararası deniz taşımacılığının güvenliği elbette korunmalıdır. Fakat bir taraftan geçişleri güvence altına alma iddiasıyla askerî güç kullanılırken, diğer taraftan abluka ve karşılıklı tehditlerle deniz ticaretinin daha da zorlaştırılması, çözümü kolaylaştırmıyor. Bölgedeki ticaret gemileri, mürettebatları ve sivil deniz taşımacılığı bu güç mücadelesinin doğrudan risk altındaki unsurları hâline geliyor.
ENERJİ KRİZİNDEN KİMLER KAZANIYOR, BEDELİNİ KİMLER ÖDÜYOR?
Savaşın ekonomik boyutunu değerlendirirken enerji ve savunma sektörlerinin çıkar ilişkilerini de göz önünde bulundurmak gerekiyor. Enerji fiyatlarındaki sert yükseliş, bazı petrol ve doğal gaz üreticilerinin gelirlerini artırabilir. Savunma sanayisi açısından ise uzayan çatışmalar ve büyüyen güvenlik kaygıları, silah ve askerî teknoloji talebini artırabilir. Bu sektörlerde faaliyet gösteren şirketler için yeni sözleşmeler ve büyük kamu harcamaları gündeme gelebilir. Ancak bu kazançların toplumun geneline yayıldığını söylemek mümkün değildir. Bir şirketin artan satışları, aynı dönemde milyonlarca insanın daha pahalı enerji ve gıda tüketmek zorunda kalmasını telafi etmez.
ABD’nin Ortadoğu politikasında enerji güvenliği, İsrail’in güvenliği, bölgesel nüfuz ve küresel güç dengeleri uzun zamandır birbirinden ayrı düşünülemeyen başlıklar. İsrail açısından İran’ın askerî ve bölgesel kapasitesinin sınırlandırılması temel güvenlik hedeflerinden biri. Washington açısından ise Ortadoğu’daki askerî varlığını ve bölgedeki stratejik konumunu korumak önemli. Ancak bu hedeflerin hangi yöntemlerle gerçekleştirileceği, yalnızca ABD ve İsrail’in değil, bütün dünyanın geleceğini ilgilendiriyor. Bir ülkenin güvenlik kaygısı, başka ülkelerin sivillerinin hayatını tehlikeye atan ve küresel ekonomiyi sarsan sınırsız bir askerî müdahalenin gerekçesi hâline getirilemez.
İran’ın da Hürmüz Boğazı’nı bir baskı aracı olarak kullanmasının sonuçları ağırdır. Ticari gemilerin hedef alınması, deniz trafiğinin tehlikeye sokulması ve küresel enerji akışının kesintiye uğratılması, İran dâhil bütün bölge ülkelerine zarar verebilecek adımlardır. Uluslararası deniz taşımacılığının güvenliği, hangi ülke tarafından tehdit edilirse edilsin korunmalıdır. Fakat bu gerçeği kabul etmek, savaşın başlangıcındaki askerî saldırıları ve bölgedeki güç politikalarını sorgulamaktan vazgeçmek anlamına gelmez. Bir tarafın hukuka aykırı eylemi, diğer tarafın eylemlerini otomatik olarak meşru kılmaz.
Asıl sorgulanması gereken, Ortadoğu’nun neden sürekli büyük güçlerin hesaplaşma alanına dönüştürüldüğüdür. Bölgenin kaynakları, enerji yolları ve stratejik konumu üzerinden yürütülen mücadelelerde halkların iradesi ve yaşam hakkı çoğu zaman ikinci plana itiliyor. Oysa petrolün de doğal gazın da, silahların da, askerî üslerin de nihai anlamı insan hayatının önüne geçmemelidir.
SAVAŞIN GERÇEK FATURASI İNSANLARIN SOFRASINDA
Bugün Avrupa’da yaşayan bir işçi, Türkiye’de geçimini sağlamaya çalışan bir aile, Asya’da üretim yapan küçük bir işletme veya Afrika’da enerjiye erişmekte zorlanan bir toplum, Hürmüz Boğazı’ndaki gelişmelerin ekonomik sonuçlarıyla karşı karşıya kalabilir. Çünkü küresel ekonomi birbirine bağlıdır. Enerji maliyetlerindeki artış, üretim ve taşımacılık zincirleri üzerinden ülkeden ülkeye yayılır. Bir bölgede alınan askerî karar, başka bir ülkede işçinin alım gücünü düşürebilir; bir limandaki güvenlik krizi, binlerce kilometre uzaktaki bir fabrikanın üretim maliyetini artırabilir.
Savaşın yarattığı yoksullaşma yalnızca bugünün meselesi de değildir. Enerji ve gıda fiyatlarının uzun süre yüksek kalması, ailelerin tasarruflarını tüketmesine, borçlanmasına ve eğitim, sağlık gibi temel ihtiyaçlardan kısmak zorunda kalmasına yol açabilir. Devletler de artan enerji ve savunma maliyetleri arasında bütçe tercihleri yapmak zorunda kalır. Bu süreçte sosyal harcamaların geri plana itilmesi, toplumun en kırılgan kesimlerini daha fazla etkiler. Kısacası savaş, cephedeki yıkımın çok ötesinde, toplumların ekonomik ve sosyal dokusunda da derin yaralar açar.
Bu nedenle meseleye yalnızca petrolün varil fiyatı veya uçak gemilerinin sayısı üzerinden bakmak büyük bir eksikliktir. Asıl mesele, insanların güvenli, huzurlu ve insanca yaşayabilecekleri bir dünyanın nasıl korunacağıdır. Savaşın ekonomik kazançları belirli şirketlerin bilançolarında görülebilir; fakat kayıpları milyonlarca insanın hayatına dağılır. Bir çocuğun eğitiminden vazgeçmek zorunda kalması, bir ailenin evini yeterince ısıtamaması, bir emeklinin temel ihtiyaçlarını karşılayamaması da savaşın görünmeyen sonuçlarıdır.
DÜNYANIN İHTİYACI DAHA FAZLA SİLAH DEĞİL, SAVAŞI DURDURACAK SİYASİ İRADE
ABD, İsrail ve İran arasındaki çatışmanın kalıcı biçimde sona ermesi için askerî baskı kadar diplomatik çözüm de zorunludur. Hürmüz Boğazı’nın güvenli geçişe açılması, ticari gemilerin ve sivil mürettebatın korunması, abluka ve saldırıların sona erdirilmesi, bölgesel güvenlik kaygılarının uluslararası hukuk çerçevesinde ele alınması gerekiyor. Bunların hiçbiri kolay değil. Ancak zorluğu, diplomasi seçeneğini terk etmek için gerekçe oluşturamaz.
Uluslararası toplumun önceliği, taraflardan birinin askerî üstünlük sağlamasını beklemek değil, çatışmanın genişlemesini önleyecek somut bir ateşkes ve müzakere zemini oluşturmak olmalıdır. Birleşmiş Milletler başta olmak üzere uluslararası kurumlar, sivil hayatın korunması ve deniz ticaretinin güvenliği konusunda daha etkin rol üstlenmelidir. Avrupa ülkeleri de yalnızca askerî ittifakların kararlarını izleyen aktörler olarak kalmamalı; bağımsız diplomatik girişimlerle gerilimin düşürülmesine katkı sağlamalıdır.
Çünkü Ortadoğu’da yeni bir büyük savaşın kazananı olup olmayacağını bugünden kimse kesin olarak söyleyemez. Fakat kaybedenlerin kimler olacağı şimdiden bellidir: Evini terk etmek zorunda kalan siviller, hayatını kaybeden insanlar, geçim sıkıntısı yaşayan aileler, işini kaybeden emekçiler ve geleceği belirsizliğe sürüklenen çocuklar.
Dünya halkları, başka ülkelerin jeopolitik hesaplarının ve enerji rekabetinin bedelini ödemek zorunda değildir. Petrolün, doğal gazın ve stratejik geçiş yollarının değeri insan hayatının üzerinde tutulamaz. Hürmüz Boğazı’nda yanan her tanker, yalnızca denizdeki bir geminin kaybı değildir; küresel barışın, ekonomik istikrarın ve insanlığın ortak geleceğinin de ne kadar kırılgan olduğunu hatırlatan bir uyarıdır.
Dünya daha fazla uçak gemisine, daha fazla füzeye ve daha büyük askerî yığınaklara değil; savaşları durdurabilecek siyasi akla, halkların yaşam hakkını koruyacak uluslararası hukuka ve kaynakları yıkıma değil insanlığın refahına yönlendirecek bir anlayışa ihtiyaç duyuyor. Çünkü savaşın kazananı olduğunu iddia edenler çıkabilir; ama onun bedelini ödeyen halklar için gerçek bir zafer yoktur.


































