Dr. Şevket Dalboy
Siyaset Bilimci – Sosyal Bilimci – Gazeteci – Yazar
Bir devletin gücünü ölçerken çoğu zaman ordusuna, savunma sanayisine, ekonomik büyüklüğüne, teknolojik kapasitesine ve uluslararası alandaki etkisine bakıyoruz. Bunların elbette hepsi önemlidir. Bağımsızlığını koruyamayan, güvenliğini sağlayamayan, ekonomik ve teknolojik bakımdan geri kalan bir devletin güçlü olması düşünülemez. Ancak devletin gücünü yalnızca bunlarla ölçmek, meselenin en önemli tarafını eksik bırakmaktır. Çünkü devletin bütün bu gücü nihayetinde insan için vardır. İnsanını koruyamayan, yetiştiremeyen, geleceğe hazırlayamayan ve yaşlılığında yalnız bırakılan bir toplumda, askerî veya ekonomik büyüklük tek başına gerçek bir güç göstergesi değildir.
Bugün önümüzde duran meselelerden biri de budur. Dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi Türkiye’de de toplumun yaş yapısı değişmektedir. Doğum oranları gerilemekte, aileler küçülmekte, ortalama yaşam süresi uzamakta ve nüfus giderek yaşlanmaktadır. Bu tablo yalnızca istatistikçilerin, demografların veya nüfus planlamacıların konusu değildir. Bunun arkasında gençlerin çalışma hayatı, konut sorunu, eğitim maliyetleri, kadınların istihdamı, çocuk bakım hizmetleri, emeklilik sistemi, sağlık harcamaları ve yaşlı bakımının geleceği vardır. Kısacası mesele, doğan çocukların sayısından çok daha büyüktür: Mesele nasıl bir toplum kurduğumuzdur.
Doğum oranlarının neden düştüğünü anlamak için gençlere kızmak kolaydır. “Yeni nesil aile istemiyor”, “gençler çocuk sahibi olmak istemiyor”, “insanlar artık fedakârlık yapmıyor” demek de kolaydır. Fakat sosyal bilim bize insanların tercihlerini içinde yaşadıkları koşullardan bağımsız değerlendiremeyeceğimizi öğretir. Düzenli işe ulaşmak zorlaşmış, konut maliyetleri yükselmiş, çocuk yetiştirmenin ekonomik yükü ağırlaşmış, eğitim ve bakım giderleri aile bütçesinde önemli bir yer tutmaya başlamışsa, gençlerin geleceğe ilişkin kararlarının bundan etkilenmemesi beklenemez. İnsanlara yalnızca “çocuk sahibi olun” demek, sorunun nedenlerini çözmez. Devletin asıl görevi, insanların çocuk sahibi olmak istediklerinde bunu gerçekleştirebilecekleri sosyal ve ekonomik ortamı yaratmaktır.
Burada aile ile devlet arasındaki ilişkinin doğru kurulması gerekir. Aile, toplumun en önemli dayanışma kurumlarından biridir. Çocuğun ilk eğitimini, bakımını ve sosyal ilişkilerini büyük ölçüde aile sağlar. Yaşlılıkta da aile dayanışması önemli bir güvence oluşturur. Fakat modern devletin ortaya çıkış sebeplerinden biri de bireyin ve ailenin tek başına karşılayamayacağı risklere karşı toplumsal güvence yaratmaktır. İşsizlik, hastalık, engellilik, yaşlılık, bakım ihtiyacı ve çocukların korunması yalnızca ailelerin özel meselesi olarak görülemez. Aileyi güçlendirmek istiyorsak, bütün yükü ailenin üzerine bırakmak yerine onu sosyal politikalarla desteklememiz gerekir.
Özellikle çocuk konusunda artık daha açık bir anlayışa ihtiyacımız var. Bir çocuğun sağlıklı beslenmesi yardım değildir; haktır. Sağlık hizmetine ulaşması yardım değildir; haktır. Eğitim alması yardım değildir; haktır. Güvenli bir konutta yaşaması, soğuktan ve açlıktan korunması, temiz giysiye ulaşması, oyun oynayabilmesi, kitap okuyabilmesi, spor ve kültür faaliyetlerine katılabilmesi, gelişimini sürdürebilmesi birer lütuf değildir. Bunlar çocuğun insan olmaktan kaynaklanan haklarının ve sosyal hukuk devletinin sorumluluğunun parçasıdır.
Bu noktada sosyal devlet anlayışını da yeniden düşünmek zorundayız. Sosyal devlet, ihtiyaç sahibi yurttaşa zaman zaman yardım yapan devlet değildir. Sosyal devlet, insan hayatının risklerini önceden gören ve yurttaşın hayatını güvence altına alan devlettir. Çocuğun yoksulluğunu yalnızca aileye yapılacak nakit yardım üzerinden değerlendirmek yetersizdir. Çocuğun nasıl beslendiği, hangi okulda eğitim gördüğü, evinin koşulları, sağlık hizmetlerine erişimi, ailesinin çalışma koşulları ve yaşadığı çevre birlikte ele alınmalıdır. Bir çocuğun geleceği, doğduğu ailenin ekonomik durumuna bütünüyle teslim ediliyorsa, orada fırsat eşitliğinden söz etmek güçleşir.
Asıl mesele de budur. İki çocuk aynı yeteneklerle dünyaya gelebilir; fakat birinin önünde bütün imkânlar, diğerinin önünde yoksulluk ve mahrumiyet varsa, toplumun bu iki çocuğu yalnızca “çalışkanlık” ve “başarı” üzerinden değerlendirmesi adil değildir. Bir çocuğun hayatındaki başlangıç koşulları onun bütün geleceğini belirlememelidir. Sosyal devletin görevi tam da burada ortaya çıkar: Doğuştan gelen ekonomik ve sosyal farklılıkların insanın bütün hayatını belirlemesini mümkün olduğunca engellemek. Bu, eşit sonuç yaratmak değildir; eşit ve adil bir başlangıç yaratma çabasıdır.
Üstelik çocuk meselesini yalnızca ahlaki bir konu gibi görmek de doğru değildir. Çocuk aynı zamanda ekonomik ve toplumsal yeniden üretimin temel unsurudur. Bugünün çocuğu yarının öğrencisi, çalışanı, mühendisi, öğretmeni, doktoru, çiftçisi, girişimcisi, sanatçısı ve bilim insanıdır. Bugün çocukların eğitimine, sağlığına ve gelişimine yatırım yapmayan bir toplum, yarın nitelikli insan gücü eksikliğinden yakınamaz. İnsan sermayesi kendiliğinden oluşmaz. Eğitim, sağlık, beslenme, kültür ve güvenli bir çocukluk, bir toplumun gelecekteki üretim kapasitesinin temelidir.
Bu nedenle genç nüfusun önemini yalnızca “çalışacak insan sayısı” üzerinden değerlendirmek de yanlıştır. Genç nüfus, bir ülkenin dinamizmi demektir. Gençlik üretim kadar yenilik, bilim, girişimcilik, kültür ve siyasal katılım demektir. Gençlerini kaybeden veya gençlerine gelecek umudu veremeyen bir ülke yalnızca nüfus kaybetmez; yenilenme kapasitesini de kaybeder. Gençlerin başka ülkelerde gelecek araması yalnızca bireysel bir tercih olarak okunamaz. Elbette insan özgürdür ve dünyanın herhangi bir yerinde yaşayabilir. Ancak bir ülke yetiştirdiği gençlerin önemli bölümünü sürekli olarak başka ülkelere gönderiyorsa, bunun ekonomik, eğitimsel ve demografik sonuçlarını da hesaba katmak zorundadır.
Burada konut meselesi özellikle önemlidir. Aile kurmak yalnızca nikâh yapmakla başlamaz; insanların başlarını sokabilecekleri güvenli ve ulaşılabilir bir konuta ihtiyaçları vardır. İş güvencesi olmadan, gelir ile konut maliyeti arasındaki makas açılmışken, genç insanlardan aile kurmalarını ve çocuk sahibi olmalarını beklemek gerçekçi değildir. Konut politikası bu nedenle yalnızca inşaat sektörü veya gayrimenkul piyasası meselesi değildir. Aynı zamanda aile, gençlik ve nüfus politikasıdır. Aynı şekilde kreşler, doğum izinleri, ebeveyn izinleri, çocuk bakım hizmetleri ve çalışan anne-babaların desteklenmesi de yalnızca çalışma hayatının teknik ayrıntıları değildir. Bunlar doğrudan doğruya toplumun geleceğiyle ilgilidir.
Kadının çalışma hayatındaki yeri de bu tartışmanın merkezindedir. Bir ülkede çocuk sahibi olmak kadın açısından mesleğini, gelirini ve sosyal güvenliğini kaybetme riski anlamına geliyorsa, orada doğum politikalarının yalnızca teşvik ödemeleri üzerinden yürütülmesi sonuç vermeyecektir. Çocuk bakımının toplumsal bir sorumluluk olarak kabul edilmesi, hem kadınların çalışma hayatındaki konumunu güçlendirir hem de ailelerin çocuk sahibi olma kararlarını daha güvenli hale getirir. Modern sosyal devletin görevi kadını eve göndermek değil, anne olan kadının da ekonomik ve sosyal hayattan kopmadan yaşayabilmesini sağlamaktır.
Meselenin diğer tarafında ise yaşlılık bulunmaktadır. Ortalama yaşam süresinin uzaması insanlık tarihinin büyük başarılarından biridir. Daha uzun yaşamak bir sorun değil, medeniyetin kazanımıdır. Sorun, daha uzun yaşlanan insanların nasıl bir toplumda yaşayacağıdır. Bugünün yaşlıları dünün çalışanlarıdır. Fabrikalarda, tarlalarda, bürolarda, okullarda, hastanelerde, kamu kurumlarında ve sayısız işyerinde yıllarca emek veren insanlar bugün yaşlılık dönemlerine ulaşıyorlar. Onları yalnızca emeklilik bütçesindeki bir gider kalemi olarak görmek hem ekonomik hem de ahlaki açıdan yanlıştır.
Fakat yaşlı bakımını yalnızca aileye bırakmak da artık mümkün değildir. Kentleşme, küçük aile yapısı, kadınların çalışma hayatına katılımı ve yaşam biçimlerindeki değişim, geleneksel bakım düzenini büyük ölçüde dönüştürmüştür. Yaşlı anne veya babasına bakmak isteyen evladın yanında devletin bulunması gerekir. Evde bakım hizmetleri, gündüzlü bakım merkezleri, nitelikli bakım kurumları, sağlık hizmetleri ve yetişmiş bakım personeli artık sosyal devletin tali hizmetleri değil, geleceğin temel kamu politikaları arasında yer almak zorundadır. Yaşlılık bir kaderdir; fakat yaşlılığı yalnızlık ve güvencesizlik haline getirmek kader değildir.
Bütün bu tablo bize aslında aynı gerçeği gösteriyor: Çocuk, genç, çalışan ve yaşlı birbirinden bağımsız toplumsal kategoriler değildir. Bunlar aynı hayatın farklı dönemleridir. Bugünün çocuğu yarının gençliği, bugünün genci yarının çalışanı, bugünün çalışanı da yarının yaşlısıdır. Sosyal devletin temel mantığı da buradan doğar. İnsan hayatının bir döneminde topluma katkı sağlayan, başka bir döneminde toplumun desteğine ihtiyaç duyabilir. Sosyal güvenlik sisteminin anlamı, kuşaklar arasında bu dayanışmayı kurumsallaştırmaktır.
Tam da bu nedenle sosyal devlet bir “yardım devleti” değildir. Sosyal devlet, toplumun ortak risklerini ortak kaynaklarla yönetme iradesidir. Hastalıkta, işsizlikte, çocuklukta, engellilikte, yaşlılıkta ve bakım ihtiyacında insanı yalnız bırakmamaktır. Bu anlayışın temelinde sadaka değil, yurttaşlık hakkı vardır. İnsan devlete muhtaç olduğu için değil, toplumun eşit ve onurlu bir üyesi olduğu için sosyal güvenceye sahip olmalıdır.
Burada devletin büyüklüğü meselesine geliyoruz. Güçlü ordu elbette gereklidir. Güçlü ekonomi gereklidir. Teknolojik kapasite, enerji güvenliği ve üretim gücü gereklidir. Fakat bütün bunların amacı nedir? İnsanların güven içinde yaşayabilmesi, toplumun bağımsızlığını sürdürebilmesi ve gelecek kuşakların daha iyi koşullarda yaşayabilmesi değil midir? O halde devletin gücünü yalnızca silahların sayısı veya ekonomik büyüklük üzerinden ölçmek eksik bir anlayıştır. İnsanını koruyamayan, çocuğuna iyi bir gelecek veremeyen, gencine hayat kurma imkânı sağlayamayan ve yaşlısını yalnız bırakan bir devletin gücünü yeniden tanımlamak gerekir.
Bu noktada içi boş milliyetçilikle de hesaplaşmak zorundayız. Bir ülkeyi sevmek, yalnızca geçmişiyle övünmek değildir. Vatan sevgisi, geleceğe karşı sorumluluk taşımaktır. Bayrağı korumak kadar bayrağın altında yaşayan insanların hayatını korumaktır. Sınırları savunmak kadar o sınırların içinde yaşayan çocukların geleceğini savunmaktır. Güçlü ordu istemek kadar güçlü okul, güçlü hastane, güçlü sosyal güvenlik ve güçlü aile politikası istemektir. Aksi halde milliyetçilik, geçmişin başarılarıyla övünen fakat geleceğin sorunlarına cevap veremeyen bir söyleme dönüşür.
Cehalet de burada tehlikelidir. Çünkü karmaşık toplumsal sorunlara basit ve duygusal cevaplar verir. Doğum oranı düşer, “daha çok çocuk yapın” denir. Gençler gelecek arar, “vatanını sevmiyor” denir. Aileler ekonomik sıkıntı yaşar, “aile değerleri bozuldu” denir. Yaşlı bakımında sorun ortaya çıkar, “evlatlar anne-babasına bakmalı” denir. Oysa bunların hiçbiri tek başına politika değildir. Slogan, sosyal politikanın yerini tutmaz. Ahlaki öğüt, konut sorununu çözmez. Vatan sevgisi, tek başına genç işsizliğini ortadan kaldırmaz. Aileyi övmek, çocuk bakımının maliyetini kendiliğinden düşürmez.
Devlet akılla yönetilir. Toplum veriye, bilime ve sosyal gerçekliğe göre değerlendirilir. Demografi de siyasal sloganlarla değil, uzun vadeli politikalarla yönetilir. Bir ülkenin nüfus yapısındaki değişimin sonuçları birkaç seçim döneminde değil, on yıllar içinde ortaya çıkar. Bu nedenle çocuk, aile, gençlik, eğitim, sağlık, konut, istihdam, sosyal güvenlik ve yaşlı bakım politikalarının birbirinden kopuk değil, ortak bir devlet stratejisinin parçaları olarak ele alınması gerekir.
Bugün ihtiyacımız olan şey yalnızca yeni bir nüfus politikası değildir. Yeni bir toplumsal sözleşmeye ihtiyacımız vardır. Bu sözleşmenin merkezinde insan bulunmalıdır. Çocuk, genç, çalışan, kadın, erkek ve yaşlı; toplumun birbirinden kopuk kesimleri değil, aynı hayatın farklı kuşakları olarak görülmelidir. Devlet bu kuşaklar arasındaki dayanışmayı güçlendirmeli, aileyi desteklemeli, çocuğun temel haklarını güvence altına almalı, gençlerin eğitim ve çalışma hayatında önünü açmalı ve yaşlılığın onurlu bir hayat dönemi olmasını sağlamalıdır.
Böyle bir yaklaşım ne sağın ne solun ne muhafazakârın ne sosyal demokratın ne de liberalin tekelindedir. Çünkü mesele ideolojik bir lüks değil, toplumun devamlılığı meselesidir. Çocuğun sağlıklı beslenmesi konusunda, yaşlının sağlık hizmetine ulaşması konusunda, gencin eğitim ve iş hakkı konusunda, ailenin güvenli bir konutta yaşayabilmesi konusunda makul insanlar arasında temel bir ortaklık kurulabilir. Farklı siyasal görüşler, bu hedeflere hangi araçlarla ulaşılacağı konusunda ayrışabilir. Ancak hedefin kendisini reddetmek, insanın temel ihtiyaçlarını reddetmek olur.
Sonuçta mesele “kaç çocuk doğmalı?” sorusuna indirgenemez. Asıl soru şudur: Nasıl bir toplumda yaşayacağız ve gelecek kuşaklara nasıl bir ülke bırakacağız? Eğer çocuklarımızın beslenmesini, eğitimini, sağlığını, barınmasını ve güvenliğini yalnızca ailelerin ekonomik gücüne bırakıyorsak; gençlerimize hayat kurabilecekleri bir gelecek sunamıyorsak; yaşlılarımızı bakım ve yalnızlık sorunlarıyla baş başa bırakıyorsak, yalnızca nüfusun artmasını istemenin anlamı yoktur. Önemli olan insanların sayısı kadar, insanların nasıl yaşadığıdır.
Bir ülkenin gerçek zenginliği insanıdır. Gerçek kalkınma, insanın hayatına dokunduğu ölçüde anlamlıdır. Gerçek millî güç, gelecek kuşakların niteliğiyle ölçülür. Gerçek sosyal devlet, insanın hayatının hiçbir döneminde kendisini sahipsiz hissetmemesini sağlayan devlettir.
Bu nedenle artık soruyu değiştirmeliyiz. “Neden daha fazla çocuk doğmuyor?” diye sormadan önce, “İnsanlar neden geleceğe güvenmekte zorlanıyor?” diye sormalıyız. “Gençler neden aile kurmakta gecikiyor?” sorusunun yanında, “Onlara nasıl bir ekonomik ve sosyal hayat sunduk?” sorusunu da sormalıyız. “Neden nüfus yaşlanıyor?” sorusunun yanında, “Yaşlanan toplum için hangi sosyal devlet düzenini hazırlıyoruz?” sorusunu da sormalıyız.
Çünkü mesele yalnızca demografi değildir.
Mesele, insanın doğduğu andan yaşlılığının sonuna kadar nasıl bir toplumun içinde yaşayacağıdır.
Ve devletin gerçek büyüklüğü belki de tam burada ortaya çıkar: Gücünü yalnızca dünyaya karşı göstermekle kalmayıp, kendi insanına da güven verebilmekte.
İnsanını koruyamayan devlet gerçekten güçlü müdür?
Bu sorunun cevabı, yalnızca bugünün değil, gelecek kuşakların da kaderini belirleyecektir.
